دانلود متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته فلسفه و کلام اسلامی

عنوان : بررسی و تبيين تطبيقی عليت از ديدگاه ابن‌رشد و غزالی با تأکيد بر نقدهای غزالی بر ابن‌سينا

دانشگاه قم

دانشکده الهيات و معارف اسلامی

پايان نامه کارشناسی ارشد

رشته فلسفه و کلام اسلامی

عنوان:

بررسی و تبيين تطبيقی عليّت از ديدگاه ابن‌رشد و غزالی با تأکيد بر نقدهای غزالی بر ابن‌سينا

استاد راهنما:

دکتر حبيب الله دانش شهرکی

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

فهرست مطالب:

مقدمه………………………………………………………………………………………………. 1

1- بيان مسأله…………………………………………………………………………………… 1

2- اهميت موضوع…………………………………………………………………………….. 2

الف) عليّت و اثبات حقايق عينی…………………………………………………………… 2

ب) عليّت و استدلال……………………………………………………………………….. 3

ج) عليّت و اثبات خداوند……………………………………………………………………. 3

د) عليّت و علم…………………………………………………………………………… 4

3- اهداف پژوهش………………………………………………………………………. 5

الف) منظور از «تطبيق» در اين پژوهش…………………………………………………. 5

ب) عليّت……………………………………………………………………………… 6

4- سؤالات پژوهش………………………………………………………………………. 6

الف) سوالات اصلي…………………………………………………………… 6

ب) سؤالات فرعی…………………………………………………………… 7

5- فرضيه‌های پژوهش…………………………………………………………… 7

الف) فرضيه‌های اصلی…………………………………………………………… 7

ب) فرضيه‌های فرعی…………………………………………………………… 8

6- روش پژوهش……………………………………………………………………… 8

7- تاريخچه و سابقه‌‌ی پژوهش…………………………………………………….. 8

فصل اول: کليات……………………………………………………………. 11

1-1. واژه‌شناسی………………………………………………………………… 12

1-1-1. مفهوم لغوی علّت……………………………………………………………. 12

1-1-2. معانی اصطلاحی علّت در فلسفه………………………………………… 12

1-2. اقسام علل……………………………………………………………………. 15

1-2-1. علل چهارگانه………………………………………………………….. 15

1-2-1-1.  علل ماهيت………………………………………………………………. 16

1-2-1-2. علل وجود………………………………………………………………. 16

1-2-2. علّت تامّه و علّت ناقصه………………………………………………………….. 18

1-2-3. علّت بسيط و مركب……………………………………………………………. 18

1-2-4. علّت بي‌واسطه و باواسطه………………………………………………………….. 18

1-2-5. علّت انحصاري و جانشين‌پذير……………………………………………………….. 18

1-2-6. علّت داخلي و خارجي…………………………………………………………… 19

1-2-7. علّت حقيقي و اعدادي…………………………………………………………… 19

1-2-8. علّت مقتضي و شرط…………………………………………………………… 19

1-3. منشاء تصور عليّت…………………………………………………………………… 20

1-3-1. نظريه‌ي عقل‌گرايان…………………………………………………………… 20

1-3-2. نظريه‌ي حس‌گرايان…………………………………………………………… 21

1-4. اصل عليّت…………………………………………………………………….. 24

1-4-1. بديهی بودن اصل عليّت………………………………………………………. 24

1-5. فروع اصل عليّت…………………………………………………………………… 25

1-5-1. تلازم علّت و معلول يا اصل ضرورت علّی……………………………………. 25

1-5-1-1. اثبات «اگر علّت تامه موجود باشد، معلول حتماً موجود است.» ………. 26

1-5-1-2. اثبات «هرگاه معلول موجود باشد، وجود علّت آن واجب و ضروری است.»…. 27

1-5-2. تقارن يا تقدّم علّت بر معلول……………………………………………………. 28

1-5-3. اصل سنخيّت علّت و معلول……………………………………………………… 31

1-5-4. از علّت واحد جز معلول واحد صادر نمی‌شود………………………………….. 33

1-5-4-1. مراد از واحد اول در اين قاعده………………………………………………….. 34

1-5-4-2. مجرای قاعده‌ی الواحد………………………………………………………… 36

1-5-4-3. آيا واحد از طرف علّت با واحد از طرف معلول يکی است؟………………. 37

1-5-4-4. مراد از صدور در قاعده‌ی الواحد……………………………………………. 38

1-5-4-5. ارتباط قاعده‌ی الواحد با اصل سنخيت بين علّت و معلول……………….. 39

1-5-5. ملاک نيازمندی معلول به علّت……………………………………………….. 39

1-5-6. بقاء معلول هم نيازمند به علّت است……………………………………… 42

1-5-7. بطلان دور……………………………………………………………………. 43

1-5-8. بطلان تسلسل…………………………………………………………… 44

1-5-8-1. برهانی بر محال بودن تسلسل در ناحيه‌ی علّت‌ها………………….. 46

1-5-9. بطلان اتفاق…………………………………………………………… 47

1-5-10. در عدم، عليّت نيست………………………………………………… 50

فصل دوم: ديدگاه غزالی درباره‌ی عليّت……………………………………………. 51

2-1. معرفی اجمالی غزالی……………………………………………………… 52

2-1-1. زندگی‌نامه………………………………………………………….. 52

2-1-2. مراحل فکری غزالی…………………………………………………………… 54

2-1-3. مهم‌ترين آثار غزالی…………………………………………………………… 55

2-2. مکتب اشعری، خاستگاه فکری غزالی……………………………………….. 57

2-3. عليّت در مکتب اشاعره…………………………………………………………. 58

2-3-1. نظريه‌ی ابوالحسن اشعری (324 ه‍..ق)……………………………………. 58

2-3-2. نظريه‌ی تفتازانی (م793 ه‍..ق)…………………………………………… 58

2-3-3. نظريه‌ی قاضی عضدالدين ايجی (م756 ه‍..ق) …………………………..59

2-3-4. ديدگاه اشاعره درباره‌ی «قاعده‌ی ضرورت علّی»………………………….. 59

2-3-5. انگيزه‏های اشاعره از بيان نظريه‌ی عادت………………………………… 60

2-3-6. اشاعره و سنخيت……………………………………………………………. 62

2-3-7. اشاعره و عليّت…………………………………………………………… 63

2-4. تحليل عليّت در ارتباط با ضرورت و سنخيت………………………………… 64

2-5. ديدگاه غزالی درباره‌ی عليّت……………………………………………….. 66

2-5-1. غزالی و اصل عليّت عامه…………………………………………………. 67

2-5-1-1. انواع روابط ميان اشياء از نظر غزالی………………………………….. 67

2-5-1-1-1.عدم ارتباط ميان دو شی‌ء……………………………………………… 67

2-5-1-1-2. ارتباط ميان دو شی‌ء………………………………………………… 68

الف- ارتباط‌ی تکافؤ و تضايف……………………………………………………………. 68

ب- ارتباط‌ی شرط با مشروط………………………………………………………….. 68

ج- ارتباط‌ی اقترانی…………………………………………………………………. 69

2-5-1-2. اقسام سه‌گانه‌ی «سبب» از نظر غزالی……………………………….. 71

2-5-1-2-1. اسباب قطعی…………………………………………………………… 71

2-5-1-2-2. اسباب ظنی…………………………………………………………… 72

2-5-1-2-3. اسباب وهمی…………………………………………………………… 73

2-5-1-3. اقسام سه‌گانه‌ی ديگر «سبب» از نظر غزالی………………………….. 74

2-5-1-3-1. سبب [علّت] حسی…………………………………………………….. 74

2-5-1-3-2. سبب فقهی…………………………………………………………… 74

2-5-1-3-3. سبب عقلی…………………………………………………………… 75

2-5-1-4. شواهدی ديگر از معنای عليّت در آثار غزالی…………………………. 76

2-5-2. تحليل عليّت فلسفی بوسيله‌ی غزالی…………………………………. 77

2-5-3. تحليل «ضرورت» از نظر غزالی……………………………………………. 78

2-5-4. غزالی و نفی ضرورت علّی………………………………………………. 79

2-5-4-1. اقسام محال حقيقی [ذاتی] از نظر غزالی…………………………. 79

2-5-4-1-1. نفی بديهيات عقلی…………………………………………………… 80

2-5-4-1-2. نفی هر چيزی كه متضمن مفهوم شی است……………………. 80

2-5-4-1-3. قلب اجناس بدون وجود ماده مشترك………………………………. 80

2-5-5. تعريف و جايگاه نظريه‌ی عادت در تفکر غزالی………………………….. 84

2-5-5-1. «عادت» توجيهی برای نظم موجود در طبيعت………………………. 85

2-5-5-3. ارتباط تجربه و عادت از ديدگاه غزالی………………………………… 87

2-5-5. نظر غزالی درباره‌ی سنخيت……………………………………………… 88

2-5-6. دلايل غزالی در نفی ضرورت علّی……………………………………. 89

2-5-6-1. وقوع و امکان معجزه…………………………………………………………. 89

2-5-6-2. قدرت مطلق الهی………………………………………………………….. 91

2-5-6-3. اثبات معاد جسمانی……………………………………………………….. 92

2-5-6-4. اثبات اختيار الهی…………………………………………………………… 92

2-5-6-5. اثبات صانع بودن خداوند نسبت به جهان…………………………….. 93

2-5-7. بررسی تحليل فلاسفه از حيث فاعل نزد غزالی…………………………. 94

2-5-8. اشکالات غزالی به ابن‌سينا در بحث عليّت…………………………………. 95

2-5-8-1. ملاک نياز به علّت حدوث است، نه امکان………………………………. 97

2-5-8-2. نفی عليّت در طبايع و اجسام…………………………………………… 97

2-5-8-3. نظام عليّت ناسازگار با توحيد افعالی……………………………………. 97

2-5-8-4. نفی سنخيّت در عليّت………………………………………………….. 98

2-5-8-5. نفی ضرورت عليّت………………………………………………………….. 98

2-5-8-6. بطلان «قِدَم عالم»………………………………………………………. 99

2-5-8-7. انتقاد غزالی به ابن‌سينا در بحث معاد جسمانی……………………. 100

2-5-8-8. تناقض اصل عليّت با صانع و فاعل بودن خداوند………………………… 100

2-5-8-9. قاعده‌ی الواحد مسأله‌ی ديگر مورد اختلاف غزالی و ابن‌سينا……… 101

2-5-9. انسجام يا عدم انسجام آرای غزالی درباره‌ی عليّت…………………….. 101

2-5-9-1. ديدگاه اول؛ ديدگاه جانبدارانه…………………………………………… 102

2-5-9-2. ديدگاه دوم؛ پذيرش عدم انسجام آرای غزالی درباره‌ی عليّت……. 104

2-5-9-3. داوری درباره‌ی دو نظريه‌ی فوق…………………………………………. 104

2-5-9-3-1. تقرير نظام فيض توسط غزالی……………………………………….. 106

فصل سوم: ديدگاه ابن‌رشد درباره‌ی عليّت……………………………………. 111

3-1. معرفی اجمالی ابن‌رشد……………………………………………………. 112

3-1-1. زندگی‌نامه………………………………………………………….. 112

3-1-2. آثار و آرا………………………………………………………………… 114

3-1-3. فلسفه‌ی ابن‌رشد، تحت تأثير ارسطو……………………………….. 115

3-2. رويارويی ابن‌رشد و غزالی……………………………………………………. 117

3-2-1. ويران‌سازی غزالی و کتاب وی……………………………………………… 117

3-2-2. تکفير فلاسفه توسط غزالی و جواب ابن‌رشد………………………….. 118

3-3. عليّت از نظر ابن‌رشد………………………………………………………. 119

3-3-1. مروری اجمالی بر مسأله‌ی هفدهم تهافت التهافت………………… 120

3-3-2. ابن‌رشد و ارتباط‌ی ضروری بين علّت و معلول……………………… 122

3-3-3. نقدهای ابن‌رشد به غزالی………………………………………….. 124

3-3-3-1. عليّت و اثبات خداوند………………………………………………… 124

3-3-3-2. عليّت و سنت الهي در جهان…………………………………….. 125

3-3-3-3. عليّت و حكمت الهی………………………………………………….. 126

3-3-3-4. عليّت و شناخت خدا……………………………………………….. 128

3-3-3-5. عليّت و عقل…………………………………………………………… 129

3-3-3-6. عليّت و علم حقيقی (حد و برهان) ……………………………………. 130

3-3-3-7. نفی قول به عادت…………………………………………………………. 132

3-3-3-8. عليّت و تمايز اشياء از يكديگر…………………………………………… 135

3-3-3-9. مجهول بالطبع ماندن اشياء……………………………………………… 135

3-3-3-10. عليّت و نفی اتفاق……………………………………………………….. 136

3-3-3-11. نفی عليّت، ايجاد شكّاكيت…………………………………………. 138

3-3-3-12. انتقاد ابن‌رشد نسبت به پاسخ غزالی…………………………………. 140

3-3-4. معجزه از نظر ابن‌رشد………………………………………………………….. 141

3-3-5. انتقادهای ابن‌رشد از ابن‌سينا و بازگشت او به فلسفه‌ی ارسطو…………. 143

3-3-5-1. نفی قاعده‌ی الواحد و صدور عقل‌ها توسط ابن‌رشد…………………….. 146

3-3-5-2. انتقاد ابن‌رشد از نظريه‌ی «فيض» يا «صدور»…………………………….. 151

3-3-5-2-1. نظر ابن‌رشد درباره‌ی علّت کثرت‌ در جهان‌ هستی‌……………………. 155

3-3-5-3. منشاء پيدايش جهان………………………………………………………. 156

3-3-5-4. جماد را نيز می‌توان فاعل ناميد………………………………………… 158

3-3-5-5. تقسيم علّت فاعلی……………………………………………………….. 158

3-3-5-6. تعريف فاعل [علت فاعلی] ………………………………………………… 158

3-3-5-7. معلول در چه چيزی به علّت نيازمند است؟………………………………. 159

3-3-5-8. تأخر معلول از علّت…………………………………………………………….. 162

3-3-5-9. نياز هر متحرکی به محرک، يک اصل يقينی و عام نيست……………….. 162

3-3-5-10. تأثير حقيقي علل و عوامل مادی…………………………………………. 163

3-3-5-11. نقش علل فاعل الاهی……………………………………………………. 164

3-3-5-12. امکان که زمينه ساز ايجاد است يک حقيقت عيني است………………. 164

فصل چهارم: تحليل نظرات غزالی و ابن‌رشد و نتيجه‌گيری……………………………. 166

4-1. تحليل نظرات غزالی و ابن‌رشد……………………………………………………… 167

4-1-1. اصل عليّت عامه………………………………………………………………….. 167

4-1-1-1. تحليل نظرات غزالی…………………………………………………………… 167

4-1-1-2. تحليل نظرات ابن‌رشد………………………………………………………….. 168

4-1-2. اصل ضرورت علّی و معلولی……………………………………………………… 169

4-1-2-1. تحليل نظرات غزالی…………………………………………………………… 169

4-1-2-1-1. نقد نظريه‌ی عادت غزالی……………………………………………….. 172

4-1-2-2. تحليل نظرات ابن‌رشد………………………………………………………….. 174

4-1-3. اصل سنخيّت ميان علّت و معلول…………………………………………………. 174

4-1-4. معجزه و عليّت……………………………………………………………………… 174

4-1-4-1. تحليل نظرات غزالی…………………………………………………………… 175

4-1-4-2. تحليل نظرات ابن‌رشد………………………………………………………….. 176

4-1-5. تعريف فاعل…………………………………………………………………………… 177

4-1-5-1. تحليل نظرات غزالی…………………………………………………………… 177

4-1-5-2. تحليل نظرات ابن‌رشد………………………………………………………….. 178

4-1-6. قاعده‌ی الواحد…………………………………………………………………… 178

4-1-6-1. تحليل نظرات غزالی…………………………………………………………… 178

4-1-6-2. تحليل نظرات ابن‌رشد………………………………………………………….. 179

4-1-7. ملاک نياز معلول به علّت…………………………………………………………. 180

4-1-7-1. تحليل نظرات غزالی…………………………………………………………… 180

4-1-7-2. تحليل نظرات ابن‌رشد………………………………………………………….. 181

4-1-8. حدوث و قدم عالم…………………………………………………………………. 183

4-1-8-1. تحليل نظر غزالی در بحث حدوث و قدم عالم………………………………… 183

4-1-8-2. تحليل نظر ابن‌رشد در بحث حدوث و قدم عالم……………………………… 184

4-1-9. جدال غزالی و ابن‌رشد با ابن‌سينا……………………………………………. 186

4-1-9-1. تحليل جدال غزالی با ابن‌سينا………………………………………………. 186

4-1-9-2. تحليل جدال ابن‌رشد با ابن‌سينا………………………………………………. 188

4-2. اشتراک نظرات غزالی و ابن‌رشد………………………………………………….. 189

4-2-1. انتقاد به ابن‌سينا…………………………………………………………. 189

4-2-2. عدم تبيين مناسب از ارتباط معجزه و عليّت……………………………….. 190

4-2-3. رد قاعده‌ی الواحد………………………………………………………….. 190

4-2-4. اثبات عليّت در ارتباط‌ی بين خداوند و معلولات………………………………. 190

4-3. اختلاف نظرات غزالی و ابن‌رشد………………………………………………… 190

4-3-1. اصل عليّت عامه………………………………………………………….. 190

4-3-2. ضرورت علّی و معلولی…………………………………………………………… 191

4-3-3. سنخيّت علّت و معلول…………………………………………………………… 191

4-3-4. تعريف فاعل…………………………………………………………… 191

4-3-5. ملاک نياز معلول به علّت……………………………………………………………. 191

4-3-6. قدم زمانی عالم…………………………………………………………… 191

4-3-7. ارتباط‌ی ضرورت علّی و صانع بودن خدا…………………………………………… 191

4-3-8. ابن‌رشدِ ذات گرا و غزالیِ نوميناليست…………………………………………….. 192

4-4. خاتمه؛ داوری در جدال غزالی و ابن‌رشد در بحث عليّت و فروع ………………….. 193

4-4-1. داوری ميان غزالی و ابن‌رشد در بحث عليّت عامه…………………………….. 193

4-4-2. داوری ميان غزالی و ابن‌رشد در بحث ضرورت علّی و معلولی………………. 193

4-4-3. داوری ميان غزالی و ابن‌رشد در بحث معجزه………………………………….. 193

4-4-4. داوری ميان غزالی و ابن‌رشد در تعريف فاعل…………………………………. 194

4-4-5. داوری ميان غزالی و ابن‌رشد در بحث قاعده‌ی الواحد……………………….. 194

4-4-6. داوری ميان غزالی و ابن‌رشد در بحث ملاک نياز معلول به علّت…………….. 194

4-4-7. داوری ميان غزالی و ابن‌رشد در بحث حدوث و قدم عالم……………………… 194

4-4-8. داوری ميان غزالی و ابن‌رشد در جدال با ابن‌سينا……………………………… 195

4-4-9. نتيجه‌ی کلی پژوهش…………………………………………………………….. 195

4-4-10. يافته‌های پژوهش و آزمون فرضيه‌ها……………………………………………. 197

فهرست منابع و مآخذ………………………………………………………………………… 201

چکیده:

اصل عليّت و فروع آن یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفی است که در طول تاریخ چالش‌هایی را میان حکما و متکلمین ایجاد کرده است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، اشکالاتی است که غزالی پیرامون علیّت مطرح کرده است. در نگاه اول ممکن است به نظر آید متکلمی چون غزالی مخالف مطلق بحث عليّت است. اما می‌توان گفت او اصل عليّت را پذیرفته ولی آن را در موجودات عالم جسمانی جاری ندانسته و تنها آن را در ارتباط‌ی بین خداوند و موجودات می‌پذیرد. البته در این پژوهش این نکته درباره‌ی غزالی بررسی خواهد شد که آیا از نظر منطقی می‌توان ضرورت علّی را منکر بود و به عليّت هر چند در حد ارتباط‌ی خدا و مخلوقاتش معتقد شد؟ از دیگر سو یکی از فیلسوفانی که به پاسخ‌گویی‌ به غزالی می‌پردازد ابن‌رشد است که در مقام فیلسوفی ارسطویی و مسلمان با چالش‌های غزالی روبرو می‌شود. ابن‌رشد معتقد است که حذف عليّت نتیجه‌ای جز حذف عقل و برهان نخواهد داشت. هر چند غزالی از تالی فاسدهایی همچون نفی قدرت مطلقه‌ و اختیار خداوند و هچنین نفی صانعیت خداوند برای قبول ضرورت علّی نام می‌برد اما در مقابل ابن‌رشد با بیان ارتباط عليّت با مواردی همچون حکمت الهی و علم و همچنین اثبات خداوند سعی در اثبات عليّت دارد. ابتدا به ذکر کلیاتی از بحث عليّت و فروع آن که عمدتاً بر اساس نظرات ابن‌سینا در این بحث می‌باشد، پرداخته و سپس در فصل دوم به تقرير نظرات غزالی و انتقادات وی به ابن‌سینا در این بحث پرداخته‌ایم. در فصل سوم نیز به تقریر پاسخ‌ها و نظرات ابن‌رشد در بحث عليّت و فروع آن پرداختیم. در انتها یعنی در فصل چهارم نیز بعد از تحلیل نظرات غزالی و ابن‌رشد، به داوری میان این دو متفکر جهان اسلام پرداخته‌ایم. به نظر می‌رسد ابن‌رشد در تحلیل عليّت و برخی فروع آن موفق‌تر از غزالی عمل کرده است ولی در این توفیق به ابن‌سینا نمی‌رسد و غزالی نیز نه تنها نتوانسته نظریه‌ی تمام و کاملی را در باب هستی‌شناسی عليّت ارائه دهد بلکه در درهم شکستن نظام فلسفی سینوی نیز ناموفق بوده است.

مقدمه:

1- بیان مسأله

از مشتركات هر نظام فلسفي بحث از علّت و معلول است، كه هر فيلسوفي بسته به مباني خود به بحث و بررسي در اين موضوع مي‌پردازد. اين قاعده و لوازم آن در طول تاريخ از سوي فلاسفه و متفكرين گوناگون مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. نقش بحث علیّت در علوم مختلف و فلسفه به حدي است كه مي‌توان گفت مبناي تمام علوم طبيعي و حتي ديني در اين اصل ‌باشد. اهميت بحث عليّت تا جايي است كه ارسطو، فلسفه را به علم العلل تعريف كرده است. اولين منكران عليّت را هم مي‌توان سوفسطاييان دانست. هيوم هم در عالم فلسفه‌ي غرب منكر اين اصل شده است. در عالم اسلام نيز رويكردهاي متفاوتي در قبال اين اصل اتخاذ شده است؛ از يک سو فلاسفه‌ي مسلمان با اثبات و قبول اصل عليّت و ضرورت علّي و معلولي، كه مفاد اصلي اين قاعده تلازم ضروري ميان علّت و معلول است، نظام فلسفي خود را تبيين كرده‌اند، و از سوي ديگر چهره‌هاي شاخصي همچون بزرگان اشاعره مانند ابوحامد محمد غزالي و فخررازي، به مخالفت با اين اصل پرداخته‌اند.

محور اصلي اين پژوهش نقد، بررسي و تبيين مقايسه‌ای نظريات محمد بن احمد بن رشد اندلسي معروف به ابن‌رشد، از فلاسفه‌ي مسلمان قرن ششم هجري، به عنوان چهره‌اي كه رويكردي مشائي دارد و يكي از بزرگان اشاعره يعني ابوحامد محمد غزالي معروف به امام محمد غزالي با تأکيد بر نقدهاي غزالي بر ابن‌سينا در بحث عليّت و لوازم آن است، که در راستاي نيل به اين هدف ابتدا به ذکر کلياتي از مفهوم علّت و معلول پرداخته و سپس به تببين جنبه‌هاي مخالفت غزالي با عليّت و نظرات وي در اين باب پرداخته‌ايم. برای درک بهتر نظرات غزالی بررسي نظرات ابن‌سينا نيز ضروري مي‌نمود که برای دریافت نظرات ابن‌سینا سعی شده است که فصل اول این پژوهش یعنی کليات بر اساس نظرات ابن‌سینا باشد. در آخر نیز نظرات و دفاعيات ابن‌رشد را در بحث عليّت مطرح کرده و در پايان نتيجه‌گيري از اين جدال ارائه کرده‌ايم. اما چرا غزالی و ابن‌رشد؟

غزالی یکی از بزرگ‌ترین متکلمان اشعری است که هم در تبیین و تفسیر نظریه‌ی «عادت‌الله» اشاعره بیش‌ترین نقش را داشته و هم در نقد آرای فلاسفه درباره‌ی عليّت، بالاخص عنصر ضرورت علّی بیش‌ترین تلاش را کرده ‌است. در تبیین نظریه‌ی اشاعره درباره‌ی عليّت، همه‌ی متکلمان اشعری بعد از غزالی، بدون شک وام‌دار او هستند. اگر نگوییم مهم‌ترین نقدها را به علیّت در طول تاریخ غزالی انجام داده‌ است، بی‌تردید یکی از مهم‌ترین متفکرینی است که به این موضوع وارد شده و با نقدهای خود سعی در فرو ریختن بنیان فلسفه‌ی مشاء داشته است. ابن‌رشد نیز در مقام فیلسوفی ارسطویی و مسلمان در تهافت‌التهافت با چالش‌های غزالی روبرو می‌شود و به جهت دفاع از آرای فلاسفه تبیین خود را از عليّت فلسفی ارائه داده است. به نظر می‌رسد بررسی نظرات این دو متفکر پیرامون مسأله‌ی عليّت و فروع آن، گامی مهم در تبیین این مسأله باشد. امید است که بتوانیم در این پژوهش، گامی هر چند کوچک در راستای این هدف برداریم.  

2- اهمیت موضوع

اصل عليّت به عنوان یک اصل کلّی و عام، مورد استناد همه‌ی علومی است که درباره‌ی موضوعات حقیقی بحث می‌کند. از سوی دیگر کلّیت و قطعيّت هر قانون علمی، مرهون قوانین عقلی و فلسفی عليّت است و بدون آنها نمی‌توان هیچ قانون کلّی و قطعی در هیچ علمی به اثبات رسانید.[1]

برای درک بهتر اهمیت مبحث علیّت به موارد ذیل می‌توان اشاره کرد:

الف) عليّت و اثبات حقايق عينی

اثبات وجود حقیقی اشیاء عینی و خارج از نفس، مرهون اصل علیّت است و بدون آن راهی برای اثبات حقایق عینی باقی نمی‌ماند. همچنین اثبات مطابقت ادراکات با اشیاء خارجی نیازمند به قوانین فرعی علیّت است.

توضیح اینکه تصدیق واقع عینی جهان هستی، اگر چه امری قطعی و ضروری است و نیازمند به دلیل نیست، اما این تصدیق ضروری فقط به وجود اجمالی جهان هستی نظر دارد. اینکه هر احساسی، واقعیت عینی دارد، از راه ضرورت حاصل نمی‌شود، لذا باید آن را اثبات نمود. اگر علیّت و نظام علّی و معلولی را نپذیریم اثبات چنین امری ممکن نیست؛ زیرا صورت‌هایی که در ذهن تحت شرایط خاصی پدید می‌آیند، ثابت می‌کنند که علّتی از خارج سبب پیدایش آنها شده است. اگر مبداء علیّت نباشد احساس و یا وجود شیء در حس نمی‌تواند وجود واقع عینی را که در قلمرو دیگری موجود است، کشف نماید.

ب) علیت و استدلال

مبداء علیّت تنها مبدئی است که کلیه‌ی کوشش‌ها در راه استدلال، در کلیه‌ی قلمروهای فکری انسان بکار برده می‌شود، بر آن متوقف است. زیرا غرض از استدلال اثبات امری است که ثابت نشده است. بنابراین دلیل، علّت و واسطه در اثبات است و چیزی را که مجهول است، معلوم می‌گرداند. اگر ارتباط‌ی علیّت و معلولیت را درک نکنیم از هیچ استدلالی نمی‌توانیم نتیجه بگیریم. زیرا نتیجه، معلول مقدمه‌ها است و هنگامیکه قانون علیّت از حساب ساقط گردد و هیچگونه ضرورتی بین علّت و معلول وجود نداشته باشد، ارتباطی نیز بین دلیل و آن حقیقت که مورد استدلال قرار گرفته است، نیز باقی نمی‌ماند.

ج) علیت و اثبات خداوند

قانون علیّت، از با ارزش‌ترین قوانین مورد استفاده در فلسفه‌ی الهی است. همین قانون با سایر قوانین منشعب از آن است که ما را ملزم می‌کند که تمام رشته‌های علّی و معلولی را منتهی به یک ذات کامل و غیر معلول بدانیم و همه‌ی نظامات را تحت نظام واحد و قائم به ذات واحد بشناسیم. به همین دلیل است که مرحوم صدرالمتألهین در جلد دوم اسفار می‌نویسد:

أن الطريق إلى إثبات الصانع ينسد بسببه فإن الطريق إليه هو أن الجائز لا يستغني عن المؤثر فلو أبطلنا هذه القاعدة لم يمكننا إثبات واجب الوجود.[1]

اگر علیّت نفی گردد، راه اثبات صانع نیز مسدود می‌شود. زیرا طریقه‌ی اثبات صانع این است که هر امر ممکنی محتاج به مؤثر است و چنانچه این طریق باطل شود، امکان اثبات واجب الوجود نخواهد بود.

لازمه‌ی انکار علیّت در میان موجودات، این است که نتوانیم این ارتباط را بین خداوند و موجودات نیز اثبات نماییم؛ زیرا اگر در میان موجودات چنین ارتباط‌ای وجود نداشته باشد، نسبت هر موجودی به موجود دیگر یکسان و نسبت واحدی خواهد بود که هیچ اختلافی از نظر تأثیر و تأثر در میان این نسبت‌ها نخواهد بود. در این صورت انسان از کجا به لغت و معنای کلمه‌ی «سبب و علّت» آشنا شده و از چه راهی می‌تواند سببیّت خدای تعالی را برای همه‌ی موجودات اثبات نماید.

د) علیت و علم

همه‌ی نظریات علمی در قلمرو مختلف تجربه و مشاهده، بستگی کامل و اساسی به مبداء علیّت و قوانین آن دارد. اگر بین اشیاء ارتباط‌ی علّی و معلولی نباشد، در این صورت هیچ قانون و ناموسی هم وجود خارجی نخواهد داشت. زیرا همه‌ی قوانین و نوامیس حاکم بر طبیعت، کیفیت‌های خاص علّی و معلولی اشیاء است. و در این فرض «علم» نیز معنا ندارد، زیرا علم عبارت است از بیان قوانین و نوامیس و روابط واقعی بین اشیاء است و اگر بین هیچ چیز با چیز دیگر ارتباط‌ای وجود نداشته باشد، علمی هم وجود نخواهد داشت. پس قانون علیّت و معلولیت پایه و اساس علم است.[1]

هر چند ممکن است به نظر رسد که اصل عليّت، اصلي بديهي و اينکه هر پديده‌اي علّتي دارد روشن است، اما مسأله اين چنين واضح و بديهي نيست و حداقل بداهت آن نيازمند تبيين است، به ويژه اگر به اين نکته توجه کنيم که اصل عليّت از جانب فيلسوفان و متفکران بزرگي چون غزالي در عالم اسلام و هيوم در جهان غرب مورد ترديد قرار گرفته است.

از مطالب گذشته روشن مي‌شود که اصل عليّت، اصلي است که از اهميت شاياني برخوردار است، لذا در اين پژوهش با بررسي نظرات دو متفکر بزرگ جهان اسلام يعني غزالي و ابن‌رشد با تکيه بر نقدهاي غزالي به ابن‌سينا در بحث عليّت و پاسخ‌هاي ابن‌رشد سعي شده تا گامي هر چند کوچک در عرصه‌ي تفکر فلسفي و حقيقت‌جويي برداشته و روشن شود کدام‌يک از اين بزرگان در داوري‌هاي خود به حقيقت نزديک‌تر بوده‌اند.

3- اهداف پژوهش

پيش از پرداختن به اهداف پژوهش لازم است مفاهيمي که در عنوان اين پژوهش أخذ شده ‌است را بررسي کنيم. تطبيق در عنوان اين پژوهش به کدام معناست و منظور از عليّت چیست؟

الف) منظور از «تطبيق» در اين پژوهش

مطالعات تطبيقي و مقايسه‌ای در تفکر فلسفي از اهميت مضاعفي برخوردار است. یکی به جهت آنکه برای شناخت عمیق و دقیق هر چیزی، باید آن را با امور دیگر مقایسه کرد. برون‌نگری درباره‌ی خود فلسفه، به واسطه‌ی این نوع مطالعات میسّر می‌شود. و دوم به جهت آنکه به رغم زمینه‌های مساعد در فلسفه و قلمرو وسیع در آن برای مطالعات تطبیقی، چنین مطالعاتی، به ويژه در کشور ما، چنانکه شایسته و بایسته است، صورت نگرفته است.[1]

البته «تطبيق» مشترک لفظي است يعنی دارای چند معنا بوده که معنايي که منظور است توضيح داده خواهد شد. تطبيق و مطالعه‌ي تطبيقي در فرهنگ مکتوب ما به چند معنا بکار رفته ‌است. يکي از معاني تطبيق، کاری است که مدرّسان حوزه‌های علميه به عنوان شيوه‌ی تدريس از آن بهره مي‌جويند. از آن جا که روش آموزش در نظام تعليم و تربيت سنّتی ما (حوزه‌های علميّه) متن محور است.[2] مدرّسان، نخست مطالب بخشی از متن درسی را بدون استناد به کتاب تقرير می‌کنند و پس از آن، ضمن قرائت متن، آن‌چه را که از خارج، توضيح داده ‌بودند، بر متن، «تطبيق» می‌کنند.

معنای ديگر تطبيق، آن است که در تفسير متون، به ويژه متون ديني مانند قرآن، مفسّر، مقبولات علمی پيشين خود را بر آيات تحميل کند. نام اين قسم بحث تفسيرى را تطبيق گذاشتن مناسب‌تر است، تا آن را تفسير بخوانيم، چون وقتى ذهن آدمى مشوب و پابند نظريه‌هاى خاصى باشد، در حقيقت عينك رنگينى در چشم دارد كه قرآن را نيز به همان رنگ مى‌بيند و مى‌خواهد نظريه‌ی خود را بر قرآن تحميل نموده، قرآن را با آن تطبيق دهد؛ پس بايد آن را تطبيق ناميد نه تفسير.[3] تطبيق به اين معنا، داستان غولي را که در اساطير اروپايي ذکر شده است، به ياد می‌آورد؛ مي‌گويند اين غول تختي داشت که گم‌شدگان در صحرا را دستگير مي‌کرد و بر روی آن تخت می‌خواباند و اگر آن فرد، درازتر از تخت بود، سر و ته او را با تبر، قطع می‌کرد و اگر کوتاه‌تر بود، آن‌قدر می‌کشيد تا هم‌اندازه‌ی تخت شود؛ می‌خواست همه را با تخت خود، تطبيق کند.

معنای مورد نظر ما در خصوص مطالعات تطبيقی، «بررسي‌های مقايسه‌ای» است. مراد از «مقايسه» در اينجا ملاحظه‌ی هم‌ساني‌ها و ناهم‌ساني‌ها، مواضع وفاق و مواضع خلاف و اشتراکات و افتراقات اموری است که با هم مقايسه می‌شوند.[4]

در بررسی مفهوم تطبيق به معنای أخير روشن است که مطالعات مقايسه‌ای در جايي امکان‌پذير است که پاي امور متعدّدی در ميان باشد. اگر قرار باشد دو أمر در هيچ جنبه‌ای اختلاف نداشته باشند در واقع يک أمر هستند نه دو أمر. با اين توضيحات روشن شد که هدف از پژوهش بيان اشتراکات و اختلافات دو متفکر بزرگ جهان اسلام يعنی غزالی و ابن‌رشد در «بحث عليّت و لوازم آن» است، که اين داوری بيش از هر چيز حول محور اشکالات غزالی به ابن‌سينا و پاسخ‌هايي که ابن‌رشد به وی داده است صورت گرفته است. بايد ديد که فهم و تبيين کدام متفکر از «عليّت» به حقيقت نزديک‌تر است؟

ب) عليّت

اما منظور از عليّت چيست؟ عليّت به چه معناست و تصور آن چگونه برای آدمی به وجود می‌آيد؟ فصل نخست، برای پاسخ به اين سؤال و همچنين آگاهی يافتن از مفاهيم مبنايي این پژوهش اختصاص یافته است.

[1] بیوک علی زاده، “فلسفه‌ی تطبیقی؛ مفهوم و قلمرو آن” پژوهشنامه فلسفه دين، بهار و تابستان1382، شماره1، ص45

[2] دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، فلسفه‌ی تعليم و تربيت، چاپ دوم (تهران: انتشارات سمت، 1374)، ج1 به نقل از مقاله فوق

[3] محمدحسین طباطبایی،تفسير الميزان، (مترجم محمدباقر موسوی همدانی)، (قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1374)، ج1، ص10

[4] بیوک علی زاده، “فلسفه‌ی تطبیقی؛ مفهوم و قلمرو آن”، ص49-51

[1] محمدحسین طباطبایی، اصول فلسفه و روش رئاليسم، (حاشيه نویسی مرتضی مطهری)، (تهران: صدرا ،1364)، ج3، ص117

[1] ملاصدرا، الحکمة المتعالية فی الأسفار العقلية الأربعة، (بيروت: دار احياء التراث العربي، 1990م) ج2، ص134

[1] محمدتقي مصباح‌يزدي، آموزش فلسفه، چاپ هفتم، (تهران: شرکت چاپ و نشر بين‌الملل، 1386)، ج2، ص26

تعداد صفحه : 240

قیمت :14700 تومان

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

:        ****       serderehi@gmail.com

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

***  *** ***

جستجو در سایت : کلمه کلیدی خود را وارد نمایید :