دانلود متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته تفسیر و علوم قرآن

عنوان : نقد و بررسي نظریه اعجاز قرآن در تفسير التحرير و التنوير

دانشگاه قم

دانشکده الهيات و معارف اسلامي

پايان نامه دوره کارشناسي ارشد تفسِر وعلوم قرآن

عنوان:

نقد و بررسي نظریه اعجاز قرآن

 در تفسير التحرير و التنوير

استاد راهنما:

دکترسيده وحيده رحيمی

بهمن 1393

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

چکيده

یکی از مباحث مهم و حیاتی در عرصه دین شناسی به معنای عام و علوم قرآنی به معنای خاص، بررسی مسأله اعجاز قرآن کریم است. اعجاز قرآن با محورهای متعددش در هر دوره‌ای لازم است مورد تأمل قرار گیرد تا بدین وسیله کارآمدی خود را در مقام پاسخگویی به شبهات حفظ کند. ابن عاشور، مؤلف مالکی مذهب تفسیر التحریر والتنویر نیز به تبعیت از علمای پیشین، در این عرصه وارد شده و بعد از نگارش مقدمه ای مفصل در باب اعجاز، نکات بدیعی پیرامون وجوه اعجاز(بیانی، علمی، تشریعی و غیبی) مطرح می‌کند. در این پژوهش، علاوه بر استخراج و بررسی این نکات، تلاش شده است به تحلیل، تبیین و نقد آرا و اقوال ایشان، پرداخته شود. از نظریات خاص ایشان این است که حروف مقطعه از اعجازهای علمی قرآن است همچنین امی بودن پیامبر را نه به عنوان وجه اعجاز، بلکه آن را مکملی بر اعجاز قرآن بیان می‌کند. وجوه اعجاز در تفسير ابن عاشور نیز با تبعيت از آراء متقدمان اما با رويکردهاي جديدي ارائه مي‌‌شود. ايشان در اعجاز بياني مواردي از بلاغت و فصاحت بي سابقه قرآن را با عنوان مبتکرات القرآن ذکر مي‌‌کند و يکي از اين ابتکارات را ذکر عباراتي مي‌‌داند که از دو طرف آن به يک شکل خوانده مي‌‌شوند و آن را مقلوب مستوي مي‌‌نامد مانند عبارت کل في فلک /23انبياء. ایشان از طرفداران اعجاز علمى قرآن بوده و طرح نکات علمى مناسب با آيات را در تفسيرش بدون اشکال دانسته و آن را با ذکر شروطي قابل تطبيق در عصرها و دوره ‌‌های بعد می‌داند همچنین از  باب  اعجاز علمی مشاهده می‌شود  نظریات وی گاه مخالف با نظر مشهور مفسران است.

کلمات کلیدی: ابن عاشور، اعجاز، التحریر والتنویر.

 

عنوان            فهرست مطالب                                        صفحه

مقدمه. 1

فصل اول: کليات.. 4

1-1.کلیات.. 5

1-1-1. بیان مسأله. 5

1-1-2. اهميت موضوع و ضرورت تحقيق.. 6

1-1-3. هدف تحقیق.. 6

1-1-4. پيشينه تحقيق.. 6

1-1-5. سؤالات تحقيق.. 8

الف) سؤال اصلی.. 8

ب) سؤالات فرعي.. 8

1-1-6 . فرضيات تحقيق.. 8

1-1-7. روش تحقیق.. 9

1-1-8. معرفي ابن عاشور 9

1-1-9. معرفي تفسير التحرير و التنوير. 10

1-2. مفاهيم. 11

1-2-1. واژگان دال بر اعجاز در قرآن. 11

الف) «آيه» و «آیات». 11

ب) «بینه» و «بينات». 12

ج)«سلطان». 13

د)«برهان». 13

ه) «معجزه». 14

1-2-2. تحدي قرآن کريم. 14

1-2-2-1.  مراحل وآيات مربوط به تحدي.. 15

1-2-2-2 تحدي در حروف مقطعه. 18

1-2-2-3.  گستره تحدی (شمول افرادی- شمول زمانی- شمول احوالی) 19

1-2-2-4. کمترين حد آیات در تحدی.. 22

1-2-3.  امي بودن پيامبر، مکملي بر اعجاز قرآن. 23

1-2-4. وجوه اعجاز درتفسير التحرير و التنوير. 24

جمع‌بندی.. 26

فصل دوم: اعجاز بيانی.. 27

2-1. تعريف اعجاز بیانی.. 29

2-2.اعجاز بیانی در الفاظ قرآن. 31

2-2-1 . نوآوري در استعمال واژگان، اصطلاحات و ترکيب‌ها 31

2-2-2. استفاده از الفاظ در معاني جديد. 33

2-2-‌3. ترجيح يک واژه نسبت به الفاظ متقارب المعنی.. 34

2-2-4. احياي واژگان کم کاربرد. 35

2-3.اعجاز بیانی در اسلوب  قرآن. 36

2-3-1. ايجاز 36

2-3-2. تمثيل. 41

2-3-3. تشبيه. 43

2-3-4 .تضاد (طباق) 44

2-3-5 . مجاز 46

2-3-6. تقديم و تأخير (حصر يا قصر) 46

2-3-7. مقلوب مستوي.. 47

2-3-8. تفنن در نقل، با بيان‌ها و واژگان متعدد. 48

2-3-9 .حسن مطلع و حسن ختام بديع آيات.. 49

2-3-10. عادات قرآن. 51

2-3-11. تناسب.. 51

الف) تناسب آيات.. 51

ب)  تناسب سوره‌ها 56

2-4 . صرفه. 57

جمع بندی.. 59

فصل سوم: اعجاز علمي.. 61

3-1. تعريف اعجاز علمي.. 63

3-2.يک اشکال شاطبي در باب مسائل علمي قرآن و نقد آن توسط ابن عاشور 64

3-3. تمایز قرآن با معجزات دیگر انبیا از نگاه ابن عاشور 66

3-4. روایت نبوی در اثبات وجود اعجاز علمي در قرآن و استمرارآن. 67

3-5. گستره علوم مرتبط با قرآن. 68

3-6. مراد از آيه «تبيانا لکل شيء »در التحرير والتنوير. 69

3-7. قول به تفصيل و شرط تطبيق صحيح علوم با آيات قرآن. 69

3-8. کميت آيات مربوط به اعجاز علمي در تفسير التحرير والتنوير. 71

3-9. تصريح ابن عاشور به آيات مربوط به اعجاز علمي.. 72

3-9-1. حروف مقطعه. 72

3-9-2. اخبار علمی مطابق با واقعیت تاریخی.. 73

3-9-2- 1. غرق شدن فرعون در دریا و سالم ماندن جسم او 73

3-9-2-2. “ملک”، لقب پادشاهان عصر حضرت یوسف.. 74

3-9-2-3. تقویم عصر اصحاب کهف.. 74

3-9-3. اخبار علمی پیرامون خلقت انسان. 75

3-9-3-1. سلاله. 75

3-9-3-2. لقاح نطفه. 76

3-9-3-3. علقه. 76

3-9-3-4. تاریکی سه گانه شکم مادر 77

3-9-3-5. مراحل رشد جنين.. 77

3-9-4. اخبار علمی پیرامون آسمان ها و زمین (کیهانی) 78

3-9-4-1. پیوستگی وگسستگی زمین وآسمان ها( رتق و فتق) 79

3-9-4-2 .نورانی نبودن ذاتی کره ماه 80

3-9-4-3. کروی بودن زمین.. 80

3-9-4-4 .گردش زمين به دور خورشيد. 82

3-9-4-5 . سايه. 84

3-9-4-6. سقف بودن آسمان. 85

3-9-4-7. مدار حرکت اجرام آسماني.. 85

3-9-5 . نزول باران به مقدار ثابت در هر سال. 86

3-9-6. اصول استدلال عقلی.. 86

3-10. آيات اعجاز علمي و عدم تصريح ابن عاشور 87

3-10-1.جاذبه زمين.. 87

3-10-2. اعماق کوه‌ها 90

3-10-3. کوچکتر شدن سطح زمین.. 90

3-10-4. عدم اختلاط آب دو دریا ناشی از تفاوت چگالي آب شيرين و شور 91

3-10-5. سرعت حرکت خورشيد. 91

3-11. تفسير علمي آيات از منظر ابن عاشور 92

3-11-1 .آسمان‌ها 92

3-11-2. گسترش زمين.. 92

3-11-3. رعد و برق و باران. 93

3-11-4.چشمه و سفره‌هاي زير زميني.. 93

3-11-5. باد. 93

3-11-6 .گردش خون. 93

3-11-7. اختلاف رنگ پوست.. 94

3-11-8 .خواب.. 94

3-11-9 .مرواريد. 94

3-11-10. حرير. 95

3-11-11 .شيشه. 95

3-11-12. آهن.. 95

3-11-13. سراب.. 96

جمع‌بندی.. 97

فصل چهارم: اعجاز تشريعي.. 99

4-1 تعريف اعجاز تشريعي.. 100

4-2.علت تشریع احکام شرعی در قرآن. 101

4-3.اهداف هشتگانه قرآن از  نگاه ابن عاشور 102

4-4. نمونه‌هایی از اعجاز تشریعی در قرآن. 104

4-4-1. دعوت به توحيد. 104

4-4-2.نيکي به والدين.. 104

4-4-3. رعایت عدالت اجتماعی.. 105

4-4-3-1. توزيع عادلانه اموال در بين مردم به ويژه نيازمندان. 106

4-4-3-2.حق زنان و دختران در تقسيم ارث.. 106

4-4-3-3.رعايت حقوق يتيمان. 107

4-4-4.  تحريم ربا 107

4-4-5. تلاش در جهت آزادي اسرا 108

4-4-6 تحريم سخن گفتن به نجوا 109

4-4-7. تحريم ازدواج‌هاي جاهلي.. 109

4-4-8. اداي امانت به صاحب آن. 110

4-4-9. توقف در مواجهه با شبهات.. 111

4-4-10. تحريم زنا 111

4-4-11. نهي از قتل نفس… 111

4-4-12.  نهي از تبذير. 111

جمع‌بندی.. 112

فصل پنجم: اعجاز غيبي.. 113

5-1. تعريف اعجاز غيبي.. 115

5-2. اقسام اخبار غيبي و پيشگوئيهاي قرآن. 115

5-2-1. اخبار غيبي از گذشته (قصه های قرآنی) 116

5-2-1-1. برخی ویژگی‌های قصه‌های قرآنی.. 116

5-2- 2 .اخبار غیبی مربوط به زمان حال. 120

5-2-2-1 .خبر از دشمنی و نفاق درونی منافقان. 120

5-2-2-2. خبر دادن از دشمنی و توطئه منافقان با ساخت مسجد ضرار 121

5-2-3. اخبار غيبي مربوط به آينده 122

5-2-3-1. پيشگويي قرآن و نفي ابد از هماوردي دشمنان با قرآن. 122

5-2-3-2. پيشگويي قرآن از آرزوي مرگ نداشتن يهوديان. 123

5-2-3-3. پيشگويي قرآن از ساخته شدن مسجدي بين مسجد الحرام ومسجد الأقصي   123

5-2-3-4. پيشگويي قرآن از گسترش اسلام (فتح مکه و ديگر پيروزي‌ها) 124

5-2-3-5. پيشگويي قرآن در غلبه‌ي روم بر سپاه فارس… 125

5-2-3-6. پيشگويي قرآن در تشکيل حکومت دائمي مسلمانان. 126

5-2-3-7. پيشگويي قرآن درباره قوم يأجوج و مأجوج. 126

5-2-3-8. پيشگويي قرآن از اختراع وسايل نقليه جديد. 127

5-2-3-9 .پيشگويي از احوال وعملکرد منافقان در آینده 128

جمع‌بندی.. 130

نتیجه‌گیری نهایی.. 131

پيشنهادها 133

فهرست منابع. 134

الف)منابع فارسي.. 134

ب)منابع عربی.. 135

ج)مقالات.. 138

د)نرم افزار 138

مقدمه

 

 

 

قرآن کریم، به گفته خود، کتابی جهان شمول است و اختصاص به زمان ومکان، نژاد، آداب وسنن خاص ندارد. {ذکری للعالمین}[1] و {نذیرا للبشر}[2]. لازمه این کلیت و دوام و نیز نیازمندی همیشگی بشر به آن، این است که هیچ‌گاه گرد کهنگی بر آن ‌نشیند و همیشه تازه باشد. از آن جا که قران برای تبیین حقایق عالم آمده و حقایق حاکم بر آن، ثابت و غیر متغیر است و از سوی دیگر چون برای هدایت فطرت انسانها آمده و این فطرت تبدیل و دگرگونی نمی‌پذیرد { فطرت الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله}[3] پس قرآن هیچ‌گاه کهنه و مندرس نمی‌گردد. فطرت انسان هم همواره خواهان کمال و نیازمند رهبری است و قرآن کریم در این میان، رابط علمی، فرهنگی فطرت انسان با حقیقت جهان خارج و با خالق هستی بخش جهان است. خدای سبحان ، محتوا و شکل و قالب معجزه ختمیه خود، قرآن را به گونه‌ای تنظیم کرده که همیشه سفره و مأدبه‌ای باشد تا همگان در هر عصری بر سر آن بنشینند و از نعمت‌های معرفتی آن استفاده برند.[4] از امام صادق(×) سؤال شد که چرا قران با تکرار و درس ونشر،جز تازگی اثر دیگری نمی‌پذیرد؟آن حضرت فرمود: « لأن الله تبارک و تعالی لم یجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فی کل زمان جدید و عند کل قوم غض إلی یوم القیامة»[5] یعنی تازگی قرآن برای آن است که خدای تبارک و تعالی آن را برای زمان موقت، یا مردم خاصی نفرستاده و چون همیشگی و همگانی است، در هر دوره‌ای جدید است و در نزد هر مردمی تا روز قیامت، شیرین و پرجذبه است.

امام باقر (×) نیز از باب تشبیه معقول به محسوس، همیشگی بودن قرآن را به همواره بودن دو اختر فروزان آفتاب وماه تشبیه می‌سازد: { یجری کما تجری الشمس والقمر}[6] یعنی قرآن همانند دو اختر پر فروغ خورشید و ماه، همیشه در جریان است و زندگی انسانها را تا پایان دنیا روشن می‌سازد.

در این میان نقش مفسران در نشان دادن هرچه بهتر این فروغ و روشنایی قابل اغماض نیست. تفسیر التحریر و التنویر، تفسیری جامع از عالم مفسر معاصر، محمد بن طاهر  ملقب به ابن عاشور می‌باشد. همان گونه که از مقدمه ایشان برمی‌آید؛ از بزرگترين آرزوهاي اين مفسر از زمانهاي دور، نگارش تفسير قرآن کريم بوده که جامع مصالح دين ودنيا و حاوي کليات علوم باشد و بتواند دشواري درک وفهم آيات را رفع کند و نيز از بلاغت و بيان نکات علمي و کليات تشريع بهره جسته وبه تفصيل مکارم اخلاق بپردازد.[7] وی تلاش می کند به هر نحوی که می‌شود، به این آرزوی خود جامه عمل بپوشاند اما هنگامی که بر مسند قضاوت می نشیند دیگر چندان امیدی در تحقق آرزویش نمی‌بیند.[8] اما درنهایت تصمیم می گیرد که از قضاوت کنار رود وتلاش وهمت خود را در تفسیر قرآن به کار گیرد و نکاتی در تفسیر خود بیان کند که مفسران قبل به آن نکات اشاره نکرده اند.[9]

ايشان بيان مي‌کند موارد و نکات مربوط به اعجاز قرآن، با مراجعه به تفاسير ديگر  هم به چشم مي‌خورد ولي وي نيز خواسته در اين عرصه وارد شود. عقیده ابن عاشور بر این بود که نباید تمام تلاش‌های مفسران پیش از خود را نادیده گرفته و نقض نمود. بلکه ایشان به صورت اساسی سعی در تحول و گسترش آرا و نظریات آنان داشت. در واقع از نظر او، این همان روش عالمان مخلص است که نتایج علمی گذشتگان را هیچ نشمرده بلکه در جهت رفع نواقص و ترمیم ضعف‌های آن می‌کوشند. عبارت وی موضع‌گیری روشن ایشان را نسبت به تفاسیر پیشینیان، نشان می‌دهد: «مردم نسبت به اقوال گذشتگان دو دسته اند : یا پایبند و کاملا پیرو اقوال آنها هستند یا  چون پتک بر دست در هدم اقوال آنان تلاش می کنند اما حالت سومی وجود دارد که از آن طریق، می توان سرمایه عظیم آثار پیشینیان را حفظ کرد به این صورت که ما به اقوال گذشتگان اعتماد داشته ولیکن، بدون کم و کاست یا نابودی آن اقوال، به تهذیب و گسترش آن بپردازیم.»[10] در واقع ابن عاشور در مباحث مربوط به اعجاز یا دیگر مباحث، از اقوال پیشینیان تأثیر پذیرفته اما کاملا تقلید ننموده است بلکه نوآوری های خاص خویش را نیز ضمیمه این اقوال نموده و بر زیبایی و گستردگی تفسیر خویش افزوده است.

مهمترین تفاسیر هم که ابن عاشور اسامی آن‌ها را برشمرده و در تفسیر خویش به آن‌ها ارجاع می‌دهد عبارتند از: کشاف زمخشری، المحرر الوجیز ابن عطیه، مفاتیح الغیب فخر رازی، تفسیر بیضاوی، تفسیر ابی مسعود، تفسیر قرطبی، تفسیر منسوب به ابن عرفه تونسی، تفسیر طبری نیز کتاب وردة التنزیل رازی.[11]

-1.کلیات

در این بخش به بیان طرح کلی پژوهش در قالب بیان مسأله، سوالات و فرضیه‌ها، اهمیت موضوع و … خواهیم پرداخت.

 

1-1-1. بیان مسأله

اعجاز، مبحثي است که با محورهاي متعددش، در هر دوره‌اي لازم است مورد تأمل قرار گيرد تا بدين وسيله در مقام پاسخ گويي به شبهات، کار آمدي خود را حفظ و تقويت نمايد. از سوی دیگر، بررسي همه جانبه تفاسير به‌ويژه تفاسير عقلي با رويکردهاي خاص اجتماعي و علمي، نياز جامعه امروز است. تفسير التحرير والتنوير نيز با توجه به گستردگي و تنوع موضع گيري‌هاي موجود در آن، از اين دست تفاسير به شمار مي‌‌آيد. از بين نگاشته‌هايي که پيرامون اين تفسير ثبت شده است، چنين بر مي‌‌آيد پژوهشي، با رويکرد بررسي و نقد اعجاز در اين تفسير صورت نپذيرفته است. از این جهت استخراج نظريات اين مفسر و نقد و بررسي آن‌ها در محورهايي مانند: ديدگاه‌هاي ايشان در باب اعجاز و مسائل مرتبط با آن مانند: بحث تحدي، مسأله صرفه و مهم‌تر از آن‌ها، اعجاز علمي قرآن کريم، ضرورتي آشکار است. نظريه پردازي ابن عاشور در مقدمه طولاني تفسيرش در باب اعجاز موجود است و مدعي است که تفسير وي از حيث مفاهيمي که خداوند در آن را به رويش گشوده نيز آوردن مسائل علمي که ديگر مفسران به آنها اشاره نکرده اند، تفسيري متمايز است و در اثبات اين قول همين را بس مي‌داند که اقوال خود را در کتابهاي تفسيري که در دسترس داشته نيافته است. از سويي ادعايي ندارد که وي تنها شخصي است که به اين نکات علمي پرداخته است؛ زيرا چه بسا آن نکته علمي قبلا توسط يک عالم متخصص در علوم ديگر ذکر شده باشد.[1] ايشان اگر چه نمونه‌هايي از اعجاز علمي را متذکر مي‌‌شود اما هدف وي از طرح مسائل علمي در لابه لاي تفسير، در جهت کمک به بعد هدايتي قرآن مي‌‌باشد.  مفسر بیان می کند که مفسران بسیاری از فنون قرآنی را قصد کرده اند اما در باب بلاغت قرآن هیچ آیه ای از آیات قرآن نیست که خالی از ظرافت های بلاغی وادبی باشد ولی مفسران هیچ کتاب تفسیری را تنها  به این امر آنچنان که به دیگر فنون قرآن پرداخته اند، اختصاص نداده اند به این خاطر خود را ملزم ساخته ام تا آن نکات بلاغی که برخورد می کنم به مقدار فهم و تدبر خود در هر آیه  به این امر مهم بپردازم.[2] اما به نظر مي‌‌رسد تطبيق عملي اين نظريات با محتواي تفسير، نکات ارزنده اي در پي خواهد داشت. از ديگر نظريات خاص مفسر اين مي‌‌باشد که وي بحث از تناسب سور و نحوه چينش آن‌ها در قرآن کريم را وظیفه‌ای براي مفسر نمي‌داند. در اين پژوهش سعي بر اين است که در پس ساير اقوال مفسر و از لابه لاي متن تفسير، از علت يا علل اين نظريه پرده برداريم. همچنین به استخراج و نقد و بررسي آراي دیگر ابن عاشور در باب اعجاز قرآن، پرداخته نيز این تفسیر را از وجهه علمي مورد مطالعه همه جانبه قرار دهیم.

تعداد صفحه :  151

قیمت :14700 تومان

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

:        ****       serderehi@gmail.com

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

***  *** ***

جستجو در سایت : کلمه کلیدی خود را وارد نمایید :